‘संपादकीय’- शिर्डी vs शेगाव: केवळ देणगी मोठी असून चालत नाही, ‘भक्तीचा शेगाव पॅटर्न’ एकदा वाचाच !
शिर्डी vs शेगाव: केवळ देणगी मोठी असून चालत नाही, ‘भक्तीचा शेगाव पॅटर्न’ एकदा वाचाच !
धर्मादाय संस्थांचे वैभव त्यांच्या तिजोरीतील सोन्या-चांदीवरून नाही, तर भक्तांना मिळणाऱ्या सन्मानावरून मोजले जावे, हाच धडा आज शेगाव संस्थानने संपूर्ण देशाला दिला आहे.
अलीकडेच टीव्हीवर दोन बातम्या एकापाठोपाठ धडकल्या आणि सामान्य भाविकांच्या मनात प्रश्नांचे काहूर माजले. एकीकडे ९०० कोटींचे वार्षिक उत्पन्न असणाऱ्या शिर्डीच्या साईबाबा संस्थानने ‘गॅस टंचाई’चे कारण देत लाडू प्रसादात कपात केल्याची खंत व्यक्त केली. तर दुसरीकडे, केवळ १५० कोटींचे उत्पन्न असूनही, शेगावच्या गजानन महाराज संस्थानने सौर ऊर्जेचा (Solar Energy) प्रभावी वापर करून लाडक्या भक्तांच्या महाप्रसादात तसूभरही कपात होऊ दिली नाही. ही केवळ दोन देवस्थानांची तुलना नाही, तर ती ‘नियत’ आणि ‘नियोजन’ यातील संघर्षाचे जिवंत उदाहरण आहे.
■ आकड्यांचे गणित की भक्तीचे शास्त्र?
शिर्डीचे उत्पन्न शेगावपेक्षा अनेक पटीने जास्त आहे. मात्र, व्यवस्थापनाच्या निकषावर शेगाव आज जागतिक दर्जाच्या संस्थांनाही मागे टाकत आहे. शेगावचे अत्याधुनिक पार्किंग असो वा बस स्थानकापासून मंदिरापर्यंतची मोफत बस सेवा; तिथे सामान्य भक्ताला ‘व्हीआयपी’ वागणूक मिळते. याउलट शिर्डीत पाऊल ठेवताच खासगी पार्किंगच्या लुटीपासून ते निवासासाठी लागणाऱ्या राजकीय शिफारसींपर्यंत अनेक अडथळ्यांची शर्यत भक्ताला पार करावी लागते. जेव्हा व्यवस्थापनात पारदर्शकता असते, तेव्हा गॅस टंचाईसारख्या अडचणींवर सौर ऊर्जेसारखे ‘दूरदृष्टीचे’ उपाय शोधले जातात.
■ ‘युरोपियन’ दर्जाची स्वच्छता आणि शिस्त
शेगावच्या भक्तनिवासात शिरल्यावर जाणवणारी स्वच्छता ही पंचतारांकित हॉटेल्सना लाजवणारी असते. तिथे कोणीही भक्ताच्या मागे दानासाठी लागत नाही की परिसरात भिकाऱ्यांची गर्दी दिसत नाही. भक्ताने दिलेला प्रत्येक पैसा हा मेडिकल कॉलेज, इंजिनिअरिंग कॉलेज आणि लोकसेवा प्रकल्पांच्या माध्यमातून समाजाच्या उन्नतीसाठी वापरला जातो. हे ‘स्वयंपूर्ण मॉडेल’ उभे राहण्यासाठी लागतो तो केवळ निस्वार्थी भाव असलेला संचालक संच.
“देवस्थानाचे वैभव त्याच्या कळसाच्या सोन्यात नसते, तर भक्तांच्या डोळ्यांतील समाधानात असते.”
■ अंजन घालणारा धडा
शिर्डी संस्थानने शेगावच्या या मॉडेलचा अभ्यास करण्याची नितांत गरज आहे. “भक्त सेवा हीच खरी ईश्वर सेवा” हा मंत्र केवळ भिंतीवर लिहून चालत नाही, तर तो नियोजनातून उतरवावा लागतो. जर १५० कोटींत शेगाव सौर ऊर्जेचा चमत्कार घडवू शकते, तर ९०० कोटींच्या शिर्डीला गॅस टंचाईचे रडगाणे गावे लागणे, हे व्यवस्थापनाचे अपयश नाही का?
निष्कर्ष:
भारतातील सर्व मंदिर समित्यांनी शेगाव संस्थानचा आदर्श स्वीकारण्याची वेळ आली आहे. मंदिर हे केवळ देवाचे घर नसून ते भक्तांच्या विश्वासाचे केंद्र असते. हा विश्वास तेव्हाच टिकतो जेव्हा व्यवस्थापन ‘व्यापारी’ वृत्ती सोडून ‘सेवाभावी’ वृत्तीने काम करते. शेवटी, देवाला सोन्याचे सिंहासन नको असते, त्याला हवी असते ती भक्ताची तृप्तता!
