शारदीय नवरात्रोत्सवातील आज पवित्र पर्व: ललिता पंचमी २०२६ – जाणून घ्या पूजाविधी, महत्त्व आणि मंत्र!
आश्विन शुद्ध पंचमी ही शारदीय नवरात्रोत्सवातील अत्यंत महत्त्वाची आणि पवित्र तिथी मानली जाती. या तिथीला ललिता पंचमी असे म्हणतात. या दिवशी आदिशक्तीचे दिव्य स्वरूप असलेल्या देवी ललिता (त्रिपूरसुंदरी) यांची मनोभावे पूजा-अर्चा केली जाते. या वर्षी १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ललिता पंचमी साजरी केली जात आहे. देवी ललितेची उपासना केल्याने जीवनात सुख, समृद्धी, आरोग्य आणि ऐश्वर्याची प्राप्ती होते.
ललिता पंचमीचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
* इच्छापूर्ती आणि सुख-समृद्धी: ललिता देवीला सौंदर्य, शक्ती आणि सौभाग्याची अधिष्ठात्री देवता मानले जाते. या दिवशी व्रत केल्याने घरात सुख, समृद्धी, शांती नांदते आणि सर्व प्रकारची आर्थिक संकटे दूर होतात.
* बुद्धी आणि आरोग्याची प्राप्ती: देवीच्या उपासनेने उत्तम आरोग्य व बुद्धीचा विकास होतो. या दिवशी विद्यार्थ्यांकडून सरस्वती पूजन किंवा अभ्यास साहित्याचे पूजन करून घेण्याची प्रथा आहे, ज्यामुळे शिक्षणात उल्लेखनीय प्रगती होते.
* दहा महाविद्यांपैकी एक प्रमुख स्वरूप: देवी ललिता (षोडशी) ही तंत्रशास्त्रातील दहा मुख्य महाविद्यांपैकी एक मानली जाते. ती साक्षात भगवान शंकरांच्या हृदयात वास करते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
पौराणिक कथा व संदर्भ
१. भांडासुराचा वध: पौराणिक कथेनुसार, कामदेवाच्या राखेतून उत्पन्न झालेल्या ‘भांडासूर’ नावाच्या राक्षसाने जेव्हा सृष्टीवर अत्याचार केले, तेव्हा देवी ललिता प्रकट झाली आणि तिने या राक्षसाचा वध करून सृष्टीचे रक्षण केले.
२. सतीचा देह आणि ललिता स्वरूप: जेव्हा श्रीविष्णूंनी चक्राने सतीच्या देहाचे विभाजन केले, तेव्हा सतीला मुक्ती मिळाली आणि ती नंतर शंकराच्या हृदयात विसावली, जिथे तिला ‘ललिता’ हे नाव प्राप्त झाले.
पूजा विधी आणि परंपरा
महाराष्ट्रात आणि गुजरातमध्ये ललिता पंचमी पारंपरिक व श्रद्धापूर्वक पद्धतीने साजरी केली जाते. या दिवशी खालीलप्रमाणे पूजन केले जाते:
* प्रतीकात्मक पूजा: या व्रतात अनेकदा एखाद्या करंडकाचे झाकण हे देवी ललितेचे प्रतीक मानून त्याची स्थापना व पूजा केली जाते.
* मखर सजावट: केळीचे खांब आणि पुष्पमाळा वापरून देवीसाठी सुंदर मखर किंवा आसन तयार केले जाते.
* ४८ दुर्वा अर्पण करणे: पूजाविधी दरम्यान देवीला गंध-अक्षता वाहून साग्रसंगीत ४८ दुर्वांची जुडी अर्पण करण्याची विशेष परंपरा आहे.
* कुंकुमार्चन व स्तोत्र पठण: ‘श्रीयंत्रावर’ किंवा देवीच्या मूर्तीवर कुंकुमार्चन केले जाते. तसेच ललिता सहस्रनाम, ललिता पंचक स्तोत्र किंवा ललितोपाख्यान यांचे पठण केले जाते.
* विशेष नैवेद्य: देवीला लाडू, वडे आणि प्रामुख्याने भोपळ्याचे घारगे किंवा खीर यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. पूजेच्या शेवटी सवासणीला घारग्यांचे वाण (वायन) दिले जाते.
* जागरण: ललिता पंचमीच्या रात्री उपवास करून देवीची भक्ती, कथा-कीर्तन ऐकणे आणि जागरण करण्याची पद्धत आहे. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ललितादेवीचे विसर्जन करून व्रताचे उद्यापन केले जाते.
ललिता पंचमी २०२६: शुभ मुहूर्त
* पंचमी तिथी प्रारंभ: १५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मध्यरात्री १:१३ वाजता
* पंचमी तिथी समाप्ती: १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मध्यरात्री ३:२५ वाजता
* पूजेची वेळ: १५ ऑक्टोबर रोजी सकाळच्या शुभ मुहूर्तावर (सूर्योदयानंतर) किंवा स्थानिक पंचांगानुसार दुपारच्या वेळेत देवी ललितेची पूजा व कुंकुमार्चन करता येईल.
🔱 देवी ललिता त्रिपुरसुंदरीचे प्रभावी मंत्र
पूजेच्या वेळी किंवा ध्यानाच्या वेळेस खालील मंत्रांचा जप करणे अत्यंत फलदायी ठरते:
* सोपा आणि मुख्य नाम मंत्र:
“ॐ श्री ललितायै नमः।”
(हा मंत्र पूजेदरम्यान किंवा अक्षता-दुर्वा वाहताना सहज म्हणता येतो.)
* ध्यान आणि सुख-समृद्धी मंत्र:
“ॐ ऐं ह्रीं श्रीं त्रिपुर सुंदर्यै नमः।”
(हा मंत्र देवीचे मूळ स्वरूप असलेल्या त्रिपुर सुंदरीला प्रसन्न करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानला जातो.)
* विशेष तंत्रोक्त ध्यान मंत्र (आर्थिक अडचणी दूर करण्यासाठी):
> “ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ऐं सौ: ॐ ह्रीं श्रीं क ए ई ल ह्रीं ह स क ह ल ह्रीं सकल ह्रीं सौ: ऐं क्लीं ह्रीं श्रीं नमः।”
> (या दिवशी लाल रंगाचे फूल किंवा लाल वस्त्र अर्पण करून या मंत्राचा जप केल्यास जीवनातील आर्थिक समस्या दूर होतात.)
📜 श्री ललिता पंचक स्तोत्र
जर मंत्रांशिवाय स्तोत्र पठण करायचे असेल, तर ललिता सहस्रनाम किंवा खालील ललिता पंचक स्तोत्र वाचणे अत्यंत शुभ मानले जाते:
॥ अथ श्रीललितापंचकम् ॥
प्रातः स्मरामि ललितावदनारविन्दं
विम्बाहरं पृथुचलन्नयनं मुकुन्दम् ।
संसारजालहळहारि सुगन्धमाल्यं
मन्दस्मितं मणिकुण्डल मण्डिताङ्गम् ॥ १ ॥
प्रातर्भजामि ललिताभुजकल्पवल्लीं
रक्ताङ्गुलीय लसदङ्गुळिपल्लवाढ्याम् ।
माणिक्यहेमवलयाङ्गद शोभमानां
पुण्ड्रेक्षुचापकुसुमेषुसृणीर्दधानाम् ॥ २ ॥
प्रातर्नमामि ललिताचरणारविन्दं
भक्तेष्टदाननिरतं भवसिन्धुपोतम् ।पद्मासनादिसुरनायकपूजनीयं
पद्माङ्कुशध्वजसुदर्शनलाञ्छनाढ्यम् ॥ ३ ॥
प्रातः स्तुवे परशिवां ललितां भवानीं
त्रय्यन्तवेद्यविभवां करुणानिधानम् ।
कल्याणशैलतनयां नवचन्द्रचूडां
विश्वस्य सृष्टिप्रलयस्थितिहेतुभूताम् ॥ ४ ॥
प्रातर्वदामि ललिते तव दिव्यनाम
मातङ्गीति विजयेति महान्द्रेति ।
चामुण्डेति जगतीति जनन्ययेति
वाग्देवतेति वचसा त्रिपुरेश्वरीति ॥ ५ ॥
॥ फलश्रुति ॥
यः श्लोकपञ्चकमिदं ललिताम्बिकायाः
सौभाग्यदं सुललितं पठति प्रभाते ।
तस्मै ददाति ललिता झटिति प्रसन्ना
विद्यां श्रियं विमलसौख्यमनन्तकीर्तिम् ॥
स्तोत्राचा थोडक्यात अर्थ व महत्त्व
या स्तोत्रामध्ये सकाळी उठून देवी ललितेच्या सुंदर रूपाचे स्तवन केले आहे. फलश्रुतीनुसार, जो मनुष्य दररोज सकाळी या ५ श्लोकांचे पठण करतो, त्याला देवी ललिता प्रसन्न होऊन विद्या (ज्ञान), संपत्ती, सुख आणि अनंत कीर्ती प्रदान करते.
टीप: ललिता पंचमी हे व्रत स्त्री आणि पुरुष दोघेही करू शकतात. तसेच देवी ललितेचे कुमारी स्वरूप मानले गेल्यामुळे, या दिवशी कुमारिका पूजन करण्याची देखील विशेष परंपरा पाळली जाते.
